Tam cúc: cách nhận quân bài và luật chơi cho người mới

Tam cúc là trò bài dân gian của miền Bắc, hay được lôi ra nhất vào dịp Tết, nhiều nhà ngồi chơi trong lúc chờ nồi bánh chưng sôi. Bộ bài cũng khác lạ: những lá dài, hẹp, in tên các quân cờ tướng như Tướng, Sĩ, Tượng, Xe, Pháo, Mã, Tốt, chia thành hai màu đỏ và đen.

Mục tiêu của game bài đổi thưởng này khá đơn giản: thắng nhiều lượt nhất, hoặc thu được nhiều quân nhất sau số ván cả nhóm đã thống nhất. Mỗi lượt, một người gọi số lá, mọi người cùng úp bài xuống, rồi lật ra so. Cách so có một thứ tự dễ nhớ: đánh đúng loại bộ như người gọi, so cấp quân trước, và chỉ khi hai quân cùng cấp mới xét đến màu.

Game bài Tam Cúc
Game bài Tam Cúc

Bài viết này hướng dẫn cách nhận quân, các bộ hợp lệ và một lượt chơi bốn người từ đầu đến cuối. Một số luật phụ như điểm kết hay đi đêm mỗi nơi chơi một kiểu, nên chỗ nào cần hỏi lại trước khi chia bài sẽ được ghi rõ.

Bộ tam cúc gồm những quân nào?

Một bộ có 32 lá, mỗi màu 16 lá:

Cấp quân

Số lá mỗi màu

Tướng

1

Sĩ

2

Tượng

2

Xe

2

Pháo

2

Mã

2

Tốt

5

Dân chơi hay gọi Tướng đỏ là tướng ông và Tướng đen là tướng bà. Sĩ đỏ có nơi gọi là sĩ điều. Các quân còn lại cứ gọi theo tên kèm màu, ví dụ Xe đen, Pháo đỏ.

Thứ tự từ cao xuống thấp là Tướng, Sĩ, Tượng, Xe, Pháo, Mã, Tốt. Khi hai quân cùng cấp thì đỏ lớn hơn đen, nên Pháo đỏ thắng Pháo đen. Nhưng màu chỉ có tác dụng trong cùng cấp. Xe đen vẫn thắng Pháo đỏ, và Mã đen vẫn thắng cả Tốt đỏ. Tướng đỏ là lá cao nhất bộ, Tốt đen là lá thấp nhất.

Để làm quen, bạn tách bài thành hai hàng màu rồi xếp mỗi hàng theo cấp quân. Sau đó thử lấy một quân đỏ và một quân đen cùng tên, rồi một quân đỏ và một quân đen khác tên, tự trả lời xem lá nào lớn hơn. Chơi vài lần là quen.

Một, đôi, ba: ba cách gọi bài

Người làm cái, tức người dẫn lượt, được gọi một, đôi hoặc ba. Gọi một thì mỗi người úp một lá, gọi đôi thì hai lá, gọi ba thì ba lá.

Cách chơi bài Tam Cúc
Cách chơi bài Tam Cúc

Một là một lá bất kỳ.

Đôi là hai quân cùng cấp và cùng màu, ví dụ đôi Mã đỏ hoặc đôi Sĩ đen. Hai quân Mã khác màu không tạo thành đôi. Mỗi màu chỉ có một Tướng nên không có đôi Tướng.

Ba chỉ có bốn bộ hợp lệ, xếp từ cao xuống thấp:

    1. Tướng, Sĩ, Tượng đỏ
    2. Tướng, Sĩ, Tượng đen
    3. Xe, Pháo, Mã đỏ
    4. Xe, Pháo, Mã đen

Mọi cách ghép khác đều không tính. Sĩ đỏ, Tượng đỏ và Xe đỏ không phải bộ ba, dù cùng màu và đi liền nhau theo thứ tự. Xe đỏ, Pháo đen và Mã đen cũng không phải, vì lẫn màu.

Đôi so với đôi theo đúng thứ bậc của quân lẻ. Đôi Sĩ thắng đôi Tượng, đôi Tượng thắng đôi Xe, và cứ thế xuống đến đôi Tốt thấp nhất. Cùng cấp thì đôi đỏ hơn đôi đen. Vì vậy đôi Xe đen vẫn thắng đôi Pháo đỏ.

Chia bài và chọn cái

Với bốn người, bộ 32 lá được chia hết, mỗi người tám lá, chia từng lá một theo chiều ngược kim đồng hồ. Ba hoặc hai người cũng chơi được nhưng phải bỏ bớt quân, và mỗi nhóm bỏ một kiểu, nên người mới cứ tập với bốn người trước.

Các lá bài trong Tam Cúc
Các lá bài trong Tam Cúc

Cái đầu tiên có nhiều cách chọn: người lớn tuổi nhất, người chơi giỏi nhất, hoặc người bốc được lá cao nhất. Trong một ván, người thắng lượt sẽ làm cái ở lượt kế tiếp. Sang ván mới, quyền làm cái thường chuyển cho người ngồi bên phải cái đầu tiên, hoặc cho người thắng hay thua ván trước, tùy nhóm.

Một lượt chơi diễn ra thế nào?

Một lượt đi qua năm bước:

    1. Cái chọn bài rồi gọi số lá, ví dụ “đôi”.
    2. Cái úp bài xuống. Những người còn lại úp đúng số lá đó.
    3. Cái lật bài của mình cho mọi người thấy.
    4. Lần lượt từ người ngồi bên phải cái, ai muốn tranh thì lật bài, ai không muốn thì bỏ bài úp vào chồng bỏ. Việc bỏ này gọi là chui.
    5. Bài cao nhất thắng lượt. Người thắng thu quân mình vừa đánh để tính điểm và làm cái ở lượt sau.

Giả sử bốn người An, Bình, Chi, Dũng chơi, An làm cái và gọi đôi. An lật đôi Pháo đen. Bình lật đôi Mã đỏ, nhưng Mã thấp hơn Pháo nên Bình thua dù mang màu đỏ. Chi lật đôi Xe đen, cao hơn đôi Pháo đen của An, nên Chi đang dẫn. Dũng nhìn bài của mình thấy không đủ sức tranh nên chui, không ai biết hai lá Dũng vừa bỏ là gì. Chi thắng lượt, thu hai lá Xe về chồng điểm của mình và làm cái ở lượt kế.

Bộ bài Tam Cúc
Bộ bài Tam Cúc

Ví dụ này cho thấy hai điều. Cấp quân quyết định trước, màu chỉ phân định khi cùng cấp. Và chui là cách giữ kín những lá còn lại trong ván.

Ván kết thúc khi đánh hết bài. Ai thắng nhiều lượt nhất hoặc thu nhiều quân nhất là người thắng, và nếu chơi nhiều ván thì cộng dồn điểm. Buổi đầu bạn chỉ cần đếm số quân thu được, chưa cần tính kết.

Tứ tử và ngũ tử

Nếu nhận bài mà trên tay có bốn hoặc năm Tốt cùng màu thì đó là tứ tử hoặc ngũ tử, một tình huống đặc biệt. Theo cách chơi được mô tả phổ biến, người có bài này lật ra ngay ở lượt đầu tiên (nhiều nơi gọi là trình làng), thắng lượt đó và làm cái. Những người còn lại bỏ đúng số lá tương ứng, và lượt đó được tính là lượt đầu của ván.

Tứ tử và ngũ tử không có nghĩa là mở nhiều Tốt ở bất kỳ lượt nào. Đây là quyền chỉ dùng ngay từ đầu, và thời điểm công bố cần theo luật của nhóm.

Kết, chui và đi đêm khác nhau ở đâu

Chui là bỏ lượt mà không lật bài. Ai chui thì giữ kín quân đã úp, còn bài trong tay người khác thì vẫn phải đoán.

Kết là chuyện của lượt cuối cùng. Nếu thắng lượt cuối bằng đôi Tốt (kết đôi) hoặc bằng bộ Xe, Pháo, Mã (kết ba), bạn được thưởng thêm điểm vì đã dùng quân thấp mà vẫn thắng. Kết đôi bằng đôi Tốt đen là trường hợp nổi tiếng nhất, vì đây là bộ nhỏ nhất của ván. Mức thưởng mỗi nhóm tính một kiểu, nên hãy hỏi trước.

Những Lưu ý khi chơi bài Tam Cúc
Những Lưu ý khi chơi bài Tam Cúc

Đi đêm là lén đổi một vài lá úp với người khác để gỡ bài. Chỉ một số vùng chơi cách này, nên nếu nhóm không dùng thì bạn có thể bỏ qua.

Những điều nên chốt trước khi chia bài

Mỗi nhóm có một thói quen riêng, nên hỏi trước mấy điểm sau để đỡ cãi nhau giữa ván:

    1. Chơi mấy người, ai làm cái đầu, và ván sau cái chuyển cho ai?
    2. Người thắng lượt thu những quân nào để tính điểm?
    3. Tứ tử, ngũ tử lật ở lượt nào và thắng thế nào?
    4. Có tính kết đôi, kết ba không, và thưởng bao nhiêu điểm?
    5. Có cho đi đêm không?

Buổi tập đầu nên chơi không tiền, đọc to từng bước để cả nhóm theo dõi cùng nhịp. Hiểu luật giúp bạn nhận bài nhanh hơn và bớt tranh cãi, nhưng không bảo đảm thắng, và học chơi một trò bài dân gian cũng không cần gắn với đặt cược.

Minh Khang

Minh Khang

Minh Khang viết và biên tập các bài về game bài, thuật ngữ và kiến thức liên quan trên gamebaidoithuonguytin.net.