Tổ tôm là gì? Bộ bài 120 quân, cách ghép phu và những khái niệm cần biết

Tổ tôm là trò bài dân gian của người Việt, từng rất thịnh hành từ thế kỷ 19, nhất là trong giới có học, vì người ta coi đây là thú chơi thanh nhã, đòi hỏi tính toán. Bộ bài dùng 120 quân in chữ Hán, nhìn qua khá lạ so với bài Tây. Cách chơi thì có thể tóm gọn: người chơi lần lượt ăn, bốc và đánh quân, cố ghép bài thành các nhóm hợp lệ gọi là phu, rồi đến lúc đủ điều kiện thì ù. Khó nhất với người mới chơi game bài đổi thưởng này là đọc quân và quen với bộ thuật ngữ.

Bài này đi theo ba bước: nhận mặt bộ bài, làm quen các nhóm bài như phu, lưng, khàn, phỗng, rồi hình dung một lượt chơi. Số quân chia và điều kiện ù cụ thể mỗi thể thức một khác, nên phần đó sẽ chỉ nêu hướng chung và ghi rõ chỗ cần hỏi lại.

Bộ tổ tôm gồm những quân nào?

Bộ bài có ba hàng là Văn, Vạn và Sách. Mỗi hàng có các quân đánh số từ Nhất đến Cửu, cộng thêm một quân đặc biệt ở bậc cao nhất. Ba quân đặc biệt này thường được gọi là Chi Chi, Thang Thang và Ông Cụ (có nơi gọi Ông Lão).

Bộ tổ tôm
Bộ tổ tôm

Tính ra có 27 loại quân theo hàng và số, thêm 3 loại đặc biệt, tổng cộng 30 loại. Mỗi loại có bốn bản giống hệt nhau, nên bộ bài đủ 120 quân.

Tên quân gọi theo số kèm hàng, ví dụ Tam Văn, Bát Sách, Cửu Vạn. Hai quân cùng số nhưng khác hàng là hai loại khác nhau. Còn hai quân cùng tên là hai bản của cùng một loại, và chuyện này sẽ rất quan trọng khi bạn tìm hiểu khàn và phỗng ở phần sau.

Nếu chưa quen chữ Hán, bạn có thể bắt đầu từ một hàng: xếp đủ từ Nhất đến Cửu, rồi chuyển sang hàng khác. Nhớ từng hàng một dễ hơn nhiều so với cố nhớ cả bộ trong một lần.

Phu là gì? Có những loại phu nào

Phu là nhóm quân ghép được theo luật, và gần như mọi thứ trong tổ tôm xoay quanh việc gom đủ phu. Có ba loại thường gặp:

    • Phu dọc: ba quân liên tiếp trong cùng một hàng, ví dụ Tứ Văn, Ngũ Văn, Lục Văn.
    • Phu bí: các quân cùng số nhưng thuộc các hàng khác nhau, ví dụ Ngũ Văn, Ngũ Vạn, Ngũ Sách.
    • Phu yêu: nhóm ghép từ các quân yêu. Theo nhiều tài liệu, yêu gồm Nhất Văn, Nhất Vạn, Nhất Sách và ba quân đặc biệt ở trên.

Nhìn bộ bài, bạn có thể thấy ngay vì sao việc nhận biết “cùng hàng liên tiếp” hay “cùng số khác hàng” là kỹ năng đầu tiên cần tập. Khi đã quen, bạn sẽ liếc qua bài trên tay và thấy ngay những chỗ đang gần thành phu.

Để tập, bạn lấy ra vài quân bất kỳ rồi tự hỏi: hai quân này thành phu thì còn thiếu quân nào? Chẳng hạn bạn đang giữ Tứ Văn và Ngũ Văn, thì quân cần là Tam Văn hoặc Lục Văn. Đó mới là dự định hoàn thiện một phu. Quân đó xuất hiện ở đâu và bạn có quyền lấy hay không là chuyện của luật chơi, sẽ nói ở phần sau.

Lưng là gì

Lưng là một bộ bài đặc biệt. Theo mô tả của các nguồn, tay bài chưa được coi là hoàn chỉnh nếu chưa tạo được lưng. Nói cách khác, ghép đủ phu thôi thì chưa đủ để ù.

Sảnh game bài đổi thưởng Tổ Tôm
Sảnh game bài đổi thưởng Tổ Tôm

Lưng gồm những quân nào, và có bao nhiêu kiểu lưng, tùy từng thể thức quy định. Bài này không nêu chi tiết từng kiểu. Khi học luật cụ thể, bạn cần đọc kỹ phần lưng ngay từ đầu, vì nó quyết định cách bạn xếp bài.

Khàn, phỗng, thiên khai và dậy khàn

Bốn tên này đều nói về các quân giống hệt nhau. Điểm khác nằm ở số quân và cách có được chúng:

  • Khàn: ba quân giống hệt nhau có sẵn ngay sau khi chia bài.
  • Phỗng: ba quân giống hệt nhau có được nhờ ăn quân của người khác.
  • Thiên khai: bốn quân giống hệt nhau có sẵn ngay sau khi chia bài.
  • Dậy khàn: bốn quân giống hệt nhau có được nhờ ăn thêm quân.

Ví dụ bạn nhận bài và thấy trong tay có ba quân Cửu Sách. Đó là khàn. Còn nếu bạn đang cầm hai quân Cửu Sách, đến lượt người trước đánh ra quân Cửu Sách thứ ba và bạn ăn nó thì thành phỗng. Cách công bố và xử lý các trường hợp này theo luật bàn của nhóm.

Một lượt tổ tôm diễn ra thế nào

Ván tổ tôm truyền thống thường được nhắc đến với năm người chơi, mỗi người gọi là một chân. Sau khi chia bài và xác định người đánh đầu, phần bài còn lại để làm nọc. Nhịp chung của ván là: người đến lượt đánh một quân, người kế tiếp xem quân đó dùng được không. Dùng được và đúng quyền ăn thì ăn, rồi đánh một quân khác. Không dùng thì bốc một quân từ nọc rồi đánh một quân ra. Ván cứ thế đi vòng cho đến khi có người ù. Nếu nọc hết mà không ai ù thì ván hòa, dân chơi gọi là cháy.

Thử hình dung một lượt: bạn đang cầm Tứ Văn và Ngũ Văn, người trước đánh ra Lục Văn. Bạn ăn quân này, ghép thành phu dọc Tứ, Ngũ, Lục Văn, theo cách chơi phổ biến thì đặt phu đó ngửa trước mặt cho cả bàn thấy, rồi đánh ra một quân không cần dùng. Người kế tiếp lại xem quân bạn vừa đánh có hợp bài mình không.

Điểm khác biệt so với những trò so lớn nhỏ là ở đây không có quân “mạnh” hay “yếu”. Một quân có ích hay không tùy vào việc nó hoàn thiện nhóm bài nào của bạn. Nếu quan sát một ván mẫu, bạn có thể ghi lại bốn việc: quân vừa xuất hiện, ai ăn hoặc bốc, nhóm bài nào vừa hình thành, và quân đánh ra sau đó. Ghi vài lượt là bạn sẽ thấy nhịp của ván.

Ù và cước: hiểu thế nào cho đúng

Ù là lúc bài của bạn đủ điều kiện kết thúc ván. Việc gom đủ phu chưa chắc đã đủ, vì thể thức đang chơi còn có thể đòi hỏi lưng và các điều kiện khác. Cứ kiểm tra đủ điều kiện ù trước, rồi mới nói đến chuyện tính điểm.

Ù và cước trong bài tổ tôm
Ù và cước trong bài tổ tôm

Cước là phần ghi nhận những đặc điểm đặc biệt của một bài ù hợp lệ, và được tính điểm. Mỗi thể thức có bảng cước riêng nên bài này không liệt kê. Người mới nên học luật ăn, đánh và ù cho chắc trước, rồi mới học cước.

Tổ tôm khác chắn và tam cúc ở đâu

Chắn dùng quân bài cùng họ với tổ tôm, nên nhìn bộ bài dễ tưởng giống. Nhưng chắn có hệ thống ghép riêng với những khái niệm như chắn và cạ, cùng điều kiện kết thúc riêng. Đừng đem cách tính chắn sang tổ tôm.

Tam cúc dùng bộ 32 lá in tên quân cờ tướng (Tướng, Sĩ, Tượng, Xe, Pháo, Mã, Tốt), và là trò so bài chứ không phải ghép phu. Bạn không thể dùng bộ tam cúc để tập các phu Văn, Vạn, Sách. Muốn biết thêm về trò này, bạn có thể xem bài hướng dẫn tam cúc.

Nên học tổ tôm theo thứ tự nào

Cách dễ nhất là đi từ nhận mặt bài, đến nhận phu, rồi mới đến luật chơi đầy đủ. Khi đã quen ba hàng và các loại phu, bạn chọn một tài liệu luật có nêu rõ tên thể thức, rồi học tiếp quyền ăn, bốc, đánh và điều kiện ù. Cước để sau cùng.

Hàng Sách Trong Tổ Tôm
Hàng Sách Trong Tổ Tôm

Trước khi chia bài, cả nhóm nên chốt mấy điểm này:

  1. Chơi mấy người, và chia mỗi người bao nhiêu quân?
  2. Ai được ăn quân, theo thứ tự nào?
  3. Lưng gồm những kiểu nào?
  4. Điều kiện ù cụ thể là gì?
  5. Có tính cước không, và tính theo bảng nào?

Bài này chỉ là phần nhập môn, không thay cho bộ luật đầy đủ hay luật riêng của từng nhóm. Bạn có thể tập bằng cách xếp bài, nhận phu và xem một ván mẫu có người chơi giỏi giải thích từng lượt. Hiểu cấu trúc của trò chơi và giá trị văn hóa của nó không đòi hỏi bạn phải chơi ăn tiền.

Minh Khang

Minh Khang

Minh Khang viết và biên tập các bài về game bài, thuật ngữ và kiến thức liên quan trên gamebaidoithuonguytin.net.